Cấm xuất cảnh vì nợ thuế: Sự lạm quyền hay lỗ hổng quản lý của Bộ Tài chính?

Tại buổi tọa đàm do báo Dân trí tổ chức vừa qua, đại diện Cục Thuế thuộc Bộ Tài chính đã công bố một thông tin đầy tự hào về mặt tiến bộ công nghệ. Đó là, quy trình truyền nhận và đồng bộ dữ liệu giữa cơ quan thuế với Cơ quan Quản lý Xuất nhập cảnh tại các cửa khẩu.

Theo đó, để hủy lệnh tạm hoãn xuất cảnh chỉ mất vỏn vẹn từ 3 đến 5 phút sau khi người nộp thuế hoàn tất nghĩa vụ qua ứng dụng eTax Mobile.

Tuy nhiên, đằng sau sự hào nhoáng của những con số tối ưu hóa quy trình hạ tầng kỹ thuật ấy lại là một thực tế cay đắng và bức xúc mà hàng ngàn công dân Việt Nam đang phải nếm trải tại các cửa khẩu quốc tế.

Khi họ bất ngờ phát hiện mình bị chặn lại ngay trước giờ xuất cảnh vì những khoản nợ thuế vô cùng nhỏ, hoặc thậm chí vì bị kẻ xấu lạm dụng thông tin cá nhân để đứng tên thành lập doanh nghiệp ma mà bản thân hoàn toàn không hay biết.

Theo giới chuyên gia, chiến dịch “làm sạch mã số thuế” và gia tăng áp lực thu hồi nợ công do ngành thuế triển khai trong lúc này đã bộc lộ những dấu hiệu lạm quyền nghiêm trọng, đồng thời phơi bày tư duy đẩy toàn bộ rủi ro về phía người dân.

Theo số liệu chính thức từ Cục Thuế, có khoảng 4.000 phản ánh từ người dân về việc thông tin cá nhân của họ bị sử dụng trái phép để thành lập doanh nghiệp, hoặc bỗng nhiên bị gánh nghĩa vụ tài chính liên quan.

Việc cơ quan quản lý áp dụng tràn lan và đại trà biện pháp tạm hoãn xuất cảnh cho cả những trường hợp nộp thừa thuế đã cho thấy đây là một phương thức quản lý “thà giết lầm còn hơn bỏ sót”.

Cách làm này đã biến công cụ cưỡng chế tài chính thành một chiếc bẫy hành chính lơ lửng luôn trực chờ đe dọa sinh hoạt và công việc làm ăn sinh sống của mọi người dân.

Đứng trên góc độ pháp lý và quyền con người, Điều 23 Hiến pháp Việt Nam năm 2013 ghi nhận rõ ràng “quyền tự do ra nước ngoài và từ nước ngoài về nước là quyền cơ bản của công dân”.

Vẫn theo giới chuyên gia quản lý nhà nước, biện pháp tạm hoãn xuất cảnh về bản chất phải là một công cụ cưỡng chế hành chính mang tính chất tương xứng.

Nó phải được áp dụng có điều kiện khắt khe đối với những hành vi “cố tình trốn thuế, hay nhằm tẩu tán tài sản quy mô lớn”, chứ không thể bị biến tướng thành một giải pháp thu hồi nợ đại trà cho mọi khoản nợ bất kể lớn hay nhỏ.

Việc chặn đứng một chuyến xuất cảnh của người dân chỉ vì một khoản nợ chưa được xác định rõ ràng, không chỉ gây ra những thiệt hại kinh tế, mà còn vi phạm nghiêm trọng sự cân bằng giữa quyền lực nhà nước và các quyền tự do hiến định.

Chưa hết, sự bất cập còn thể hiện rõ ở quy trình thông báo và tống đạt văn bản của cơ quan thuế như hiện nay.

Việc thiếu kiểm tra, cùng sự lúng túng trong xử lý khi thông tin liên lạc bị thay đổi đã biến các nghĩa vụ thuế thành những “lỗ hổng” đang đẩy người dân vào thế thụ động. Cơ quan quản lý thuế không thể tự bào chữa bằng lời hứa hủy lệnh cấm xuất cảnh trong vài phút trên ứng dụng eTax Mobile.

Trong khi khâu ban hành lệnh hạn chế quyền đi lại đang diễn ra một cách thiếu công khai và minh bạch, cũng như thiếu hẳn cơ chế cho người dân giải trình trước khi bị đưa vào danh sách đen.

Đã đến lúc Bộ Tài chính và Cục Thuế phải thẳng thắn nhìn nhận lại toàn bộ chiến dịch “cấm xuất cảnh” mang tính lạm quyền một cách nghiêm túc nhất.

Cần sớm bổ sung ngưỡng nợ tối thiểu hợp lý đối với những trường hợp chưa có quy định, đồng thời phân biệt rõ ràng giữa hành vi cố tình trốn tránh nghĩa vụ thuế với việc chậm hoàn tất thủ tục đăng ký hoặc chấm dứt hoạt động kinh doanh.

Một bộ máy quản lý hiện đại và văn minh trong kỷ nguyên mới không thể tiếp tục lấy áp lực chỉ tiêu thu ngân sách để khỏa lấp cho sự lạm quyền. Vì như vậy, sẽ làm tổn hại đến quyền tự do hiến định của mọi công dân.