Có những khái niệm không chỉ nằm trong luật mà nằm trong ký ức chính trị của cả một dân tộc. “Đắc lợi vô căn” là một trong số đó — nghe như thuật ngữ khô cứng, nhưng phía sau là câu hỏi nhức nhối về tài sản, công lý và lịch sử. Sau những biến động hậu chiến, nhiều ngôi nhà đổi chủ không qua giao dịch bình thường mà qua hoàn cảnh, mệnh lệnh và sự đứt gãy số phận. Điều cay đắng là những câu chuyện ấy, theo nhiều người, chưa bao giờ được đối diện đầy đủ trong không gian pháp lý lẫn đạo lý.
Châm biếm thay, khi người ta nói nhiều về nhà nước pháp quyền hiện đại, một số vết thương quyền sở hữu từ quá khứ vẫn như bị phủ bụi. Người mất nhà có thể bị xem là chuyện cũ, còn người hưởng lợi từ biến động lịch sử đôi khi mặc nhiên thành “thực trạng ổn định”. Phải chăng đó chính là nghịch lý lớn nhất: quyền tài sản được tôn vinh trên giấy, nhưng ký ức về những tài sản từng mất đi lại luôn ở rìa đối thoại? Nếu một xã hội hướng tới hòa giải thật sự, liệu có thể né tránh câu hỏi ai từng đắc lợi, bằng cơ chế nào, và hệ quả đạo lý ra sao?
Vấn đề không chỉ là một thuật ngữ pháp lý có được ghi nhận hay không, mà là một nền pháp lý có dám nhìn thẳng vào những vùng xám lịch sử. Bởi khi một khái niệm sống dai trong ký ức dân gian hơn trong luật thành văn, nó cho thấy công lý chưa chắc đã đi cùng thời gian. Và biết đâu, điều đáng sợ nhất không phải “đắc lợi vô căn” từng tồn tại, mà là xã hội dần quen coi nó như chuyện đương nhiên.
https://www.facebook.com/share/p/1FRSqtpbJK/
