Cải cách, sáp nhập hệ thống hành chính của Tô Lâm: Vì sao “mèo lại hoàn mèo”?

Việc Thành ủy Đà Nẵng vừa chính thức ban hành Nghị quyết số 20, về việc tiếp tục nghiên cứu, rà soát và sắp xếp lại một số đơn vị hành chính cấp xã, phường trên địa bàn thành phố đang thu hút sự chú ý đặc biệt từ công luận.

Đặc biệt, khi Sở Nội vụ Đà Nẵng cùng các cơ quan chuyên môn đang khẩn trương xây dựng và lấy ý kiến đóng góp nhằm hoàn thiện đề án tối ưu hóa về diện tích, quy mô dân số và mở rộng không gian phát triển mới.

Câu chuyện này một lần nữa làm bùng lên những tranh luận trái chiều xung quanh hiệu quả thực tế của chiến dịch tinh gọn, và sáp nhập bộ máy hệ thống hành chính trên cả nước của ông Tô Lâm.

Theo nhà báo Huỳnh Ngọc Chênh – cựu Thư ký tòa soạn báo Thanh Niên đã đưa ra cảnh báo rằng, tiến trình cải tổ thần tốc này dường như đang rơi vào một vòng lặp cơ học.

Theo đó, việc loại bỏ các đơn vị hành chính trung gian (cấp Huyện) để sáp nhập các xã, phường thành những thực thể được ông Chênh cho là “bự tổ chảng” – với diện tích và dân số tương đương với cấp quận, huyện cũ trước đây trước khi tinh giản đầu mối.

Đáng chú ý, khi chức năng hành chính của phường xã mới, nở ra gần bằng cấp quận huyện cũ, thì các tổ dân phố bên dưới buộc phải “đôn lên” để gánh vác các phần việc quá tải.

Theo giới quan sát, cho đến nay, mô hình chính quyền từ 4 cấp cũ ban đầu gồm Trung ương, tỉnh thành, quận huyện, phường xã dù được thu gọn thành 3 cấp, cuối cùng lại “biến thể” thành 4 cấp mới: Trung ương, tỉnh thành, phường xã và tổ dân phố.

Vẫn theo ông Chênh, bản chất vận hành và hình thức quản trị gần như không có sự thay đổi căn bản, đã và đang tạo ra cho người ta cảm giác “mèo lại hoàn mèo” một cách đầy hoài nghi.

Chưa dừng lại ở đó, làn sóng sáp nhập ào ạt đã đánh mất nhiều di sản về mặt văn hóa và kinh tế, khi nhiều đô thị cấp huyện vốn là những di sản và danh thắng quốc gia nổi tiếng, như: Hội An, Nha Trang, Biên Hòa, Đà Lạt, Vinh, Phủ Lý, Sa Pa hay Sơn Tây đã bị chia tách, giải thể để biến thành các đơn vị cấp phường.

Việc làm mất đi danh xưng đô thị lịch sử đang làm phai nhạt bản sắc địa phương cũng như gây xáo trộn sâu sắc đến tâm lý các cộng đồng dân cư.

Theo giới chuyên gia, vấn đề cốt lõi của công cuộc cải cách này nằm ở sự khác biệt giữa mục tiêu lý thuyết và áp lực thực tế đang diễn ra.

Chủ trương ban đầu, sáp nhập để cắt giảm biên chế và giảm đầu mối hành chính là hoàn toàn đúng đắn, nhưng khi quy mô địa lý và dân số của một cấp cơ sở vượt quá ngưỡng quản trị, ngay lập tức bộ máy sẽ quá tải.

Để duy trì việc quản lý và điều hành, chính quyền địa phương không còn cách nào khác phải phân định lại cho các cấp trung gian bên dưới. Sự điều chỉnh mang tính bắt buộc này vô tình tái tạo lại cấu trúc cồng kềnh như ban đầu nhưng dưới một cái tên gọi khác.

Đây chính là lý do vì sao, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong các phát biểu chỉ đạo gần đây cũng đã thừa nhận, việc tinh gọn bộ máy là nhiệm vụ vô cùng phức tạp với nhiều khó khăn chưa lường được hết.

Mới nhất, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết, Bộ Nội vụ giao quyền cho các tỉnh, thành phố chủ động tự xem xét, đề xuất sáp nhập hoặc chia tách xã, phường dựa trên thực tiễn địa phương.

Từ đó cho thấy, bài toán cải cách bộ máy hành chính tại Việt Nam không thể dừng lại ở những phép tính cộng trừ ranh giới trên bản đồ hay các con số cắt giảm cơ học theo chủ trương của ông Tô Lâm từng kỳ vọng như trước đây.

Bất kỳ một sự thay đổi mô hình quản trị nào ở cấp nhà nước cũng đòi hỏi sự tính toán một các tỉ mỉ và khoa học. Nếu không được tính toán thấu đáo, những nỗ lực cải cách rất dễ biến thành một cuộc diễn tập vô cùng tốn kém mà kết quả thu về chỉ là sự thay đổi về mặt từ ngữ.